НАРТУҒАН ҺӘМ РОЖДЕСТВО

Серік Ерғали, этнолог, мәдениеттанушы Көшермен бабамыз ұлыдалалық таным жүйесіне сәйкес төрт дүлей/стихия: су, от, топырақ пен ауаның тылсымдарына мойын сұнып, өз тұжырымын қалыптастырған. Жылдың төрт мезгілі әлгі төрт дүлейге бағындырылған: Көктем – Суға, Жаз – Отқа, Күз – Топыраққа, ал Қыс – Ауаға. Бұларды сәйкесінше жылтоқсан («жылға» сөзінің түбірінен), оттоқсан, күзтоқсан, желтоқсан атаған. Осыдан келіп қыстың басқы айы «желтоқсан» аталады. Жел – ауаның көшкіні. Өйткені, тоқсан күн қысты Ауа дүлей жел болып та, қар болып та билейді. Тоқсанның қақ ортасында өмір қаңтарылады: бейтарап ұстанымдағы «не өлім, не өмір» жоқ деген тұжырым билейді.

Қыстың соңғы айында Ұлы Даланы ақ боран басады, бұл да Ауаның қысқы сипаты. Содан барып ол ай «ақпан» аталған. Бұнымен қоймайды, Алаш деген арғы бабамыз Желтоқсан айын соғымнан бастайды. Бірақ бұл бүгінде құлқынның қамына айналып, қысқа ет қамдау науқанына айналып кеткен. Ал ежелгі нұсқасы – ұлы Өмірдің көзі болып табылатын жарықтың қайнары – Күннің құрметіне құрбандық шалу еді. Бұл күнге бас ию не оны құдай тұту емес, ғарыш заңдарына бағыну еді, ғаламдық балансты сақтаудың бір жоралғысы - құрбандық. Ол шара барлық діндерге тән бүгінде. Бұл - Күнге ғана емес, түнекті серпіп, ұлы Жарыққа жол ашу болатын. «Береген қолым – Алаған» принципі пенделік өмірден тыс Ғаламға да тән. Ал оның астарында ұлы Жаратушы Нұр-Сәуле тұратын. Тіпті, кедей-кепшікке дейін бірігіп бір ірі малды сойып, оны 12 жілікке бөлетін де, жеребемен бөлісіп алатын. Бұл да діни емес, тәңірлік дүниетаным жоралғысы еді. 12 жілігіңіз аспандағы 12 шоқжұлдызынан тұратын Күн жүйесіне тікелей ықпалы бар ғаламдық Кеңістің құрылымын паш етудің белгісі әрі сол кеңістің амандығын ойлау болар. Бүгінгі кванттық қағида ғаламды 12 өлшемдік кеңістік ретінде мойындайды. Оны ата-бабамыз обастан білген. Сол себепті 12 тайпа бір хандыққа біріккен, 12 жыл бір мүшелді құраған. Астрономия ғылымы жоққа шығара алмайтын Күн мен Түннің текетіресі бар. Ол жылдың 4 мезгіліне сай, екі рет теңеседі, екі рет күн мен түн алмасып тоқырайды, Күн мен Түн тайталасады. Бұл - жай ғана механикалық нәрсе емес, жердегі тіршілікке тікелей гео-тео қуатымен әсер ететін кванттық құбылыс еді. Міне осының шешімін Алаш баласы ғана емес, адамзат әлгіндей құрбандық принципін тапса керек. Күннің қысқы тоқырауы сәйкес келетін 22 желтоқсаннан басталатын бір апта көптеген халықтарда тойланады, атап өтіледі. Ал қазақ мұны «соғым» аталатын құрбандықпен атап кетті. Бертін келе түрлі идеологиялар оны бірте-бірте тықсырды. Дегенмен, салтанатты дастарханда бауырсақты шашып тастау күннің шапағының белгісі іспетті еді, ал қайғылы жағдайда жеті шелпек пісіру дәстүрі әлі бар.

Өмірді бүкіл субстанцияның бір бірімен қарым-қатынасының нәтижесі ретінде қарастыратын ежелгі Далалық рухани-танымдық жүйеде (ол – толыққанды рухани-астрономиялық-космогониялық жүйе болатын) барлық Жақсылық пен Жамандық нысандардың өзара қатынасынан екенін жақсы аңғарып, соны реттейтін қатынас ережелерін өмірге жоралғы түрінде сіңірген екен. Тәңір – таң атырушы, жарық беруші, Жақсылық пен Жамандықты, Жарық пен Түнекті теңгеруші (баланстаушы) құдырет. Бұл – Аллатағаланың бір сипаты. Сол таным бойынша Күн жылына бір рет өліп-тіріледі-міс. Бұл да Жарық пен Түнекті теңгеруден шығатын заңдылық қана емес, Жарықтың мәңгілік сипаты. Өліп-тірілмей мәңгіліктің жоқтығын ескерген қағида еді. Ол «өлім» жыл сайын 21-22 желтоқсанда болады да, ғаламдық құдыретпен үш тәулік бойы Нұр-Сәуле қайта туады. «Сәуле» сөзі де жарықтың көктен саулайтынын бейнелейтін ұғымнан туған: «саула». Күннің қайта туу сәті ол өлгеннен кейін 3 күннен соң кәзіргі күнтізбеде 25 желтоқсанға келеді. Бұны түркітектілер Нартуған/Нартукан атайды. Шұбаш, татар-башқұрттарда сақталған. Қазақта жоралғы түрінде емес, адамның есімі ретінде Нартуған/Нұртуған сақталды. Бұл күн айтулы мереке ретінде талай жұртта сақталып, әртүрлі пішін мен сипатта аталып өтіледі: мадиярда/венгер – «карачун»/қаратүн; полякта «қызылжұмыртқа күні», шұбашта – нартукан т.с.с. Ал қазақ бұны айтулы мереке ретінде емес, соның жұрнағы болған құрбандықты «соғым басы» ретінде өзгертіп, тұрмыстық салтқа бейімдеп атап кеткен. Қазақта бүгінде қасиетті сәулені «нұр» дейді, бірақ бұл ежелгі «күн» ұғымы болатын да оны «нар» атаған. Маңғол жұрты әлі солай атайды. Ал айды «сар» атаған. Армяндардағы Саркисян тегі түркілік «сар кісі» тіркесінен еді, мәні қасиетті кісі деген мағынада. Бұл тектес армяндардың тегінде абыздық қасиеті бар баба болғанын шамалаймыз. Ол баба армяндарға христиан дінін енгізген болуы да ықтимал.

«Нар» мен «сар» сөздері далалық танымның жұрнағы бола тұра, тамырын сонау Бабыл заманынан бұрынғы дәуірлерге апарады. Бабылда талай жұрт бас қосқан дәуірде ебірейлер «сар» – ай ұғымын қадыр тұтып сіңіріп алғандықтан, оларда «Сара» есімі сақталған. Бұл есімді қазақ та жатырқамайды. Әйгілі айтыскер-ақын апамыздың есімі солай. Оны ебірейлерден емес, есте жоқ ескі дәуірдегі танымнан тартып, дейтүркілер есім еткені бізге жетіп отыр. Сара - бүгінгі Айнұр есімінің ежелгі нұсқасы еді. Бұны бірді айтып, бірге кету емес, мәселені тақырыппен көмкеру деп ұғыңыз. Айтып- айтпай не керек, 25 желтоқсан – Нартуған күні. Бұны Еуропада «Рождество» дейді де, оны Иса пайғамбар дүниеге келген күнмен шендестіреді. Алайда, бұл жерде саясат араласқан идеология бар. Еуропаны жайлап кеткен қалың түркілер осыдан 2000 жыл бұрын Рим империясына қатер төндіре бергендіктен, оларды идеологиялық ауыздықпен басқару ойластырылып, ақыры тәңірлік танымнан христиан діні қалыптастырылды.Және де 4 ғасыр өткен соң ғана Иса пайғамбар сол діннің басиесі болды.

Міне сол кезде Көк пен Жердің арасын жалғаған мифтік көкшырша «Йол/йөл» (Көк пен Жерді жалғайтын «жол» сөзінің нұсқасы) болып Рожествоның басты атрибутына, ал Нартуған пайғамбар күніне айналып шыға келді. Бірақ ол кезде Нартуғанның да мәні туылыс болғандықтан, түркілер «рождествоны» жатырқаған жоқ, өз танымы ретінде қабылдады. Әрине, біздің мақсат - абырой бере қоймайтын діннен саясатты ажырату ісі емес, көзге көрініп тұрған қисын мен тарихи жайтты жария ету, ұлттық құндылығымыздың ауқымы мен тұңғиығын паш ету ғана. 2019 жыл. Желтоқсан Нұр-Сұлтан.

САБАТОЙ МЕЙРАМЫ ТҰЖЫРЫМДАМАСЫНЫҢ Т Е З И С Т Е Р І

Кіріспе Сабатой мерекесі - аса ежелгі тәңірлік танымнан бастау алатын мейрам. Бұл мерекені Наурыздан кейінгі екінші мейрам ретінде атауға болады. «Сабатой» сөзі былғарыдан тігілген қымыз құйуға арналған ыдыс атауынан қалыптасқан. Мерекенің бұл атауы қазақ халқында ұмыт болған, алайда әлі күнге сібірдегі көшпелі өмір салтын ұстанған кейбір түркі жұрттарында қолданыста. Бұл мереке түркілік шұбаш жұртындағы «Акатой» мерекесіне сәйкес келеді. Бұл атау – «соқатой» деген мағынаны білдіреді.Шамасы, көшпелі жұрттар жазғы бұл мейрамды қымызбен байланыстырса, отырықшы түркі халықтары егіспен байланыстырады. Өйткені, осы кезде көшермен жұрттар жаз жайлауға шығып бие байласа, отырық жұрттар алқапты жыртып, егіске қамданады. Алайда, бұл мерекені «қымызмұрындық» аталатын ғұрыппен шатастыруға да, татар халқына телініп жүрген «сабантой» мейрамына да шендестіруге болмайды.

Сабатой – жаз маусымының басталуына сәйкес келетін әрі жазғы түн тоқырауына қабат аталатын түркі мерекесі. Алайда, бүгінде жалпытүркілік сипаттан ажырап, ұмытыла бастағанын жасыруға болмайды. Сол себепті көптеген халықтардың этнографиясында бұл атаулас мейрам кездестіру де қиын. Бұл мерекені бүгінде түркі халықтарының ішінде тек қана саха жұрты «Ысыах» атауымен жоғары дәрежеде жаңажылдық мәртебемен атап өтеді. 1. САБАТОЙ мерекесінің тарихи-философиялық негізі Сабатой – ежелгі тәңірлік танымды меңгерген халықтардың даналық танымына негізделген Наурыздан кейінгі жыл маусымындағы екінші ұлы мереке. Түркі халықтары төрт дүлейді/стихия Жаратқанның ұлы жаратындысы ретінде қастерлеген. Олар - су, от, топырақ және ауа. Түркі танымында аталмыш төрт дүлейге Уақыттың төрт жылдық маусымы сәйкеседі: көктемге - Су дүлейі, жазға - От, күзге – Топырақ, қысқа – Ауа дүлейі шендесіп, соған орай кеңіс те төрт күйге түседі. Көктем кезінде жер бетін су қаптайды, дүниенің бәрі сумен араласып, ол кезді қазақ «аласапыран» атайды; жаз маусымында жер бетіне шықпайтын шөп,өсімдік қалмайды, адам да, жәндік те, жан-жануар да қорекке қарық болып, қоңданады, физика тілімен айтқанда бойларына қуат жинайды. Қазақ шөбі шүйгін маңды «отты» жер атайтыны осыдан. Күз келгенде жазғы «оттың» бәрі қурап,күзеледі, жерге түсіп, топыраққа айналады. Күзде кеңістік топырақ дүлейіне қызмет етеді. Ал қыс түсісімен ауа дүлейінің патшалығы орнап, жер бетіне орныққан тоқсан күн «желтоқсан» аталатыны содан. Көктем «жылға» сөзінен - «жылтоқсан», жаз - «оттоқсан», күз маусымы – «күзтоқсан» аталып келе бертініректе ұмытылған. Тек қана «желтоқсан» сөзі қыстың алғашқы айының атауына айналған.

Әрбір тоқсанның келу мезгілі Күн мен Түннің арақатысына сәйкес танылған: көктемгі күн-түн теңесімінде – Наурыз, күзгі теңесімде – Сабантой, жазғы Түн тоқырауында – Сабатой, ал қысқы Күн тоқырауында – Нартуған мерекелерімен сәйкес дүлей мезгілдері ашылған, атап өтілген. Жаратқаннан жайлы да жағымды, баянды жайттар тіленіп, күтілген. Сабатой – осындай тарихи-философиялық танымға негізделген төрт ұлы мерекенің бірі және ол жазғы маусымның нышаны болып табылатын қымыздың арнайы ыдысының атауымен аталады. Өйткені, сабаның толы болуы да Жаратқанның тілекті беруіне қатысты және оттоқсанның берекелі-мерекелі болуын қамтитын нышан болып табылады. 2. САБАТОЙ мерекесінің тарихи сипаты мен көріністері «Сабатой» аталатын мереке бүгінде сібірлік бұрынғы көшпелі түркілерде еміс-еміс сақталған. Олар жазғы жайылымға көшу мен бие сауу науқанын осы мейраммен ашқан. Алайда, жалпытүркілік тәңірлік таным мен күнтізбеге сүйене отырып, түркі халықтарының өмір салтына байланысты кейбір ғұрыптар мен жоралғылардың айырмасы бола тұра, бұның мазмұны жағынан жазғы «наурыз» мерекесі болғандығына күмән жоқ. Ол бертін келе өмір салтының орнығып, белгілі бір этнографиялық дағдылар ажыратыла бастағанына қарай мазмұны мен атауы ғана өзгермесе, оның даналық мәні мен философиялық өзегі, күнтізбелік мезгілі сол күйінде қалып отыр. Атап өткеніміздей Сабатой мерекесі дәл қазіргі күні толық мейрам ретінде тек қана саха халқында «Ысыах» атымен тойланады. Шұбаш халқында бұл мерекенің «Акатой» аталатын сыйағы сақталған. Бұл егіс алқабын жыртудың басымен сәйкеседі, яғни соқа тойы деген сөз. Ал башқұрт, татар халықтары бұны «сабантой» мерекесімен шатыстыра тойлайтыны бар. Бұл атау «сабатой» атауының бұрмаланған түрі деп есептеуге болады, өйткені, сабантой мерекесі күзгі жиын-терін мейрамы болып табылады. Және де «сабан» сөзі түркі халықтарында күзгі егіннің сабағымен байланысты айтылатын ұғым. Яғни «сабантой» мейрамы - күзгі ұлы мерекенің атауы.

Сабатой мейрамының көшпелі өмір салты үшін аса қолайлы да жарқын сәт екенінде дау жоқ. Бұл айды бұрын «отамалы» атаған қазақ сүт өнімінің молайған шағында береке мен ырыстың маусымы қарағаны сөзсіз. М.Ө.Исқақов өзінің «Халық календары» атты еңбегінде [15] «Отамалы ертедегі қазақ шаруашылығына өте-мөте жақын, содан тікелей туған ай. Бұл айда шөп өсіп, жер отаяды, малдың аузы көкке толады» деп баяндайды. Қазақтарда бие сауу науқанын ашатын «қымызмұрындық» ғұрпын осы жазғы сабатой мейрамымен шатастыру бар. Шын мәнінде қымызмұрындық сәуір-мамыр айында желі тартылып, бие алғаш сауыла бастағанда жасалатын ғұрып болып табылады, оның жазғы мерекеге қатысы жоқ. Қымызмұрындық – бие сауынының маусымашар жоралғысы. Белгілі жазушы Ғалым Ахмедов өзінің «Жем бойында» романында [29,5-бет] «Қымыз мұрындық» деген атаумен қымызмұрындық шарасы бейнелейді: «Ауыл ерте көктемде шөбі малдың ауызына мол ілініп қалған Мәні бойына көшіп қонып, бие байлаған. Сәске кезі. Күн енді-енді қызып келе жатыр. Бүгін осы елдің белгілі байы Ерназар қымыз мұрындық бермекші.Байдың ас үйінде екі жігіт ту биенің терісінен тігілген сабаны ертеден бері дамылсыз гүрсілдете пісіп, қара терге түскен. Саба кісі бойы, бас жағын оюлап, сырлап істеген қайың піспек одан да биік... Әйтеуір сабаға да, піспекке де тыным жоқ, бабымен ашыған қымыз шапшып көбік атады...»

Сабатой мерекесінің орнын қазақтың көшпелі өмір салты дәуірлеген кезеңде жайлауға көшу үдерісі басқан. Осы жайлау көші өз бойына Сабатойдың барлық қадыр-қасиеті мен көрінісін сіңіре мерекені жазғы көштің ерекше үлгісін қалыптастырған деуге болады. Алайда, Сабатой мейрамының советтік нұсқасы болғанын ұмытпауымыз керек. Ол – шопандар тойы болатын. Маусым айында қой қоздап, соның нәтижесін шығарып, шопандар слетін шақырып, мәре-сәре мереке өтетін. Десек те, әрине, бұл Сабатой мейрамының нұсқасы болмаса да, соның орнын басқан ресми советтік мейрам болды. 3. САБАТОЙ мейрамының мезгілі 21 маусым — Күн мен Түннің жазғы арбасу күні. Бұл күн астрономиялық жаздың басы. Жылдағы ең ұзақ күндіз бен ең қысқа түн болып табылады. Бұл күн – Оттың, Судың, Топырақ пен Ауаның одақтасар күні, Жер мен Көктің тұтасар сәті. Бұл – жаздың басталу мейрамы.Бұл уақыт табиғаттың гүлдену көрінісін паш етеді. Жер беті түрленеді, әдеміленеді, көкорай шалғынға оранады. Табиғат от пен қуаттың көзіне айналады. Жаңа туған төлдер марқаяды, піседі. Міне Сабатой мейрамы осы шаққа сәйкес келетін салтанат. Сабатой мерекесі көшпелі өмір салтында ауа райының ыңғайына тәуелді. Дегенмен, көкек айының соңын ала мамыр айында биелер сауынға тұрғанда қымыз маусымын ашар қымызмұрындық жоралғысы осы мейрамның алғышарты деуге болады. Алайда, бұл мерекені қазырғы заманға сәйкестендіру үшін міндетті түрде белгілі бір датаға байлаған абзал. Бұл дата онсыз да жаз басы болып есептелетін жазғы түннің тоқырауына сәйкес келетін 21 маусым күні дұрыс болмақ. Бұл кез совет одағы тұсында орныққан шопандар тойының да мерзіміне сәйкес келеді. Және де егін себу науқаны бітіп жазғы тірліктің енді қыза бастаған тұсы да осы уақыт.

Хакім Абайдың «Жаз» өлеңі маусым көрінісін толық бейнелеген [5,46-бет]. М.Ө.Исқақовтың «Халық календары» атты кітабында [15] «...Байырғы қазақ календарындағы азаматтық айлардың бірі – отамалы. Ол – жылдың төртінші айы,жаздың бірінші айы. «Қазақ ССр тарихында» бұл айдың орнына маусым келтірілген... Отамалы айы жоғарыда келтірілген тізімдердің бәрінде де, солардың ішінде Куфтиннің, Уәлихановтың, Радловтың, Мұсабаевтың, Мұқановтың, Машановтың тізімдерінде де айтылған.» - дейді. 4. САБАТОЙ мерекесінің мәні мен мазмұны Жазғы ұлы мерекенің мәні әрине жоғарыда аталып өткен жазғы маусым дүлейі мен шаруашылықты қолдауға қажетті киелерді қастерлеу және соларға қажетті ғұрыптарды дәріптеуге негізделген. Сабатой мерекесі жаз маусымының маусымашары, ең ұзақ Күндіздің мейрамы, жердің шүйгінделуі және адам мен малдың, айуан біткеннің отығу, қуатталу кезеңінің кіріспесі. Сабатой – оттоқсан аталатын тоқсан күн жазды паш ету салтанаты; отқа құрмет, Күнді кие тұту, Жарықты қадыр тұту, от пен судың үйлесімін тілеу секілді адамзаттық құндылықтарды сіңірудің басы. Сабатой мейрамының мазмұнын айғақтай түсетін тарихи мына бір құндылыққа назар аудармай болмайды.Аңырақай тауындағы жартастағы петроглифте бейнеленген жазғы маусымды байқататын жайылып жүрген баспақ осы жаз мезгілінің тірілей бейнесі екенін мойындауымыз керек. Қазақ ұғымында жаз маусымы отамалы айының кіруіне байланысты ұғылады. Осыған қатысты талай пәлсапалық құндылықтар қалыптасқан [24,212-бет]: «Отамалы жақсы болса, от алғанша,

Жаман болса, отағанша». Бұл жерде жаздың жайлылығы мен жердің оттылығы, шөптің шүйгіндігі әңгіме болып отыр. «Отамалы» сөзі малдың отығу ұғыманан туындайды. Сабатой жазғы мейрам болғандықтан жоғарыда атап өткеніміздей, бұл мерекенің бір көрінісі жазғы жайлауға көшу деп толық айта аламыз. Соның көрінісін көз алдымызға әкелетін Әдепхан Төреханұлының [31] мына жазбасын келтірейік: «Жаз шыға көк толық шығып, жауқазын мен қызғалдақтар қырға толып, тобылғы толықсып, барлық өсімдіктер бүршік жарып гүл ашады. Төрт түлік мал төлдеп бітіп, олар марқайып жетіледі. Жайлауға көшіп келгенде барлық өсімдік толысып піседі. Бие байлап, саба-саба қымыз ашытылған. Сиыр сауып, кебеже-кебеже май алынып, күбі-күбі айран ұйытылып, өре-өре құрт, ірімшік, ежегей кептіріледі. Ата-бабаларымыз көш көліктеріне түйені, жылқыны, өгізді, пайдаланған...

Теңді арту үшін алты құлаш тең арқан, көш көліктерін жетектеу үшін өрмелі ноқта, ызбалы ноқта бұйда қажет болды. Көші буған арқаны босап, жүк ауғанда, арқанды қатты тартып, жүкті қалпына келтіру үшін білекті жігіттер бұрау салып отырған. Оны қазақтар ұзындығы 30-40 сүйем әбден кепкен тобылғы мен ырғайдан жасаған...» Сабатой мейрамында сүт өнімдерінің молдығы, шөптің шүйгіндігі, қуаттың яки оттың қызулығы барынша паш етіледі. Сол себепті бұл мереке сүттің молдығын тілеу жоралғыларына жол береді. Сондықтан мейрамның аты да жылқы сүтінің ыдысына қатысты атаумен тығыз байланыста және де қымыз сусыны адам бойына қуат беретін ерекше сүт өнімі болып табылады. Отқа қатысты кие тұту рәсімдері жасалады. Жердің қызғандығының белгісі болып табылатын далалық қызғалдақ гүлі нышанға айналады. Әдетте бұл гүл күннің алғашқы қызуы қыздырған құмаққа шығады. Ал құс біткен өз жұмыртқасынан балапан өргізеді. Әсіресе қарлығаш құс қазақта киелі саналып, оның балапан өргізуіне жайлы ұя салуға мүмкіндік береді. Шөптің шүйгіндігі малдың күйлілігінің, адамның ауқаттылығының кепілі. Сол себепті бұл мереке жайлау мен егістің шүйгін шығуының ұлы ғұрпы деуге болады.

Жаз маусымы той мен салтанатқа қолайлы уақыт. Сайып келгенде Сабатой мейрамы От пен Суға, Күндіз бен Түн үйлесіміне қатысты барлық шаралар мен жоралғыларды, ғұрыптарды қамтиды. Бұған жамбы ату, көкпар тарту, айтыс, алтыбақан тебу секілді қазақ мәдениетіне сіңісті бүгінгі салт-ғұрыптардың, рәсімдердің баршасы да Сабатойға сән беретін шаралар болып табылады. 5. Сабатойдың түрлі жұрттардағы көрінісі Жалпы, сабатой жазғы мереке ретінде тәңірлік таным тараған көптеген халықтарда түрлі аталғанымен мерекеленеді, мысалы славяндарда - Иван Купала, финдер мен ингерманландтарда – Юханнус, латыштарда – Лиго түрінде аталып өтеді. Виккан дәстүріндегі Лита мерекесі – Тәңірие мен Тәңірайымның (Ұмай ана) ресми некелесу күні болып табылады. Йөлге де (Йоль) жаратқан осы мереке кезінде ипостасын өзгертеді-міс: бозбала орнын сақа кісіге береді, Король Дуба – Король Остролистке орын босатып, жердегі ғұмыры бойында жылдағы ең ұзақ түнде болатын қос королдың шайқасына дейін Тәңірайымның серігі болады–мыс. Кельттердің де күнге сыйыну мерекелері болғандығы турасында нақты мәліметтер баршылық, алайда, Мидсам мен Мидвинтердің мерекелері скандинавтардың келуімен байланысты кейінірек қана британ аралдарына жетті деп есептеледі. Бұған қоса кельттік Бельтейн-Самайн мен герман-скандинавтық Лита-Йөл осьтерінің өзара ұқсастығын ескермеуге болмайды. 6. Сабатойлық кейіптер Сабатойды қалпына келтірудің бір көрінісі, әрбір мейрамға сәйкес оның мазмұнын ашатын кейіптердің болуы және олардың мерекеге жанды сипат беруіне қатысты болып келеді. Сол себепті аталмыш мейрамның ежелгі тұрпатын ескере келіп, сол дәуірдегі танымдарға сәйкес бабатүркілердің қадыр тұтқан кейіптерін қосу сабатойдың көркін барынша аша түспек.

Қыдыр ата – Жаратқанның, Ұлы құдыреттің атынан жер бетін аралаушы және адамзатқа құт үлестіруші, оны қолдаушы кемел Рух. О баста, Қыдыр ата Көктің періште өкілі ретінде құт таратушы міндетін атқаратындай киелі тұлға. Бұл қаһарман міндетінің астарында терең таным жатыр: түркі сенімі бойынша, әрбір жан өзінің ниеті мен еңбегіне орай Жарылқаушыдан сәйкес түрде несібе алуға мүмкіндігі бар.

Асан қайғы Сәбитұлы. (14 ғасырдың ақыры – 15 ғасырдың басы) – мемлекет қайраткері, ақын, жырау, би, философ. Әз Жәнібек ханның ақылшысы болған. Әкесі Сәбит Арал өңірінің Сырдария жағасын мекен еткен. Асан Қайғы қазақы жұмақ ұғымын «Жерұйық» сөзімен сипаттап, сол жерді Ұлы даладан іздеген. Ол жерұйық адам мен малға жайлы өріс пен қоныс болып табылады. Ұмай ана – аналық негізді тұлға, береке мен қайырымның көзі, жер бетіне Жаратқанның бұйрығымен дарыған игіліктерді туындатушы, еселеуші, молайтушы кейіп; Жердің мифтік бейнесі, киесі.

Жердің рухы ретіндегі Ұмай ана Көктің дарытқанын молайтушы, құтты (баталық ақпаратты) нәрселендіруші (материалдаушы) бейне. Ұмай ана - жердің қуат көзіне айналуын паш ететін мифтік тұлға. 365 бозбала кейпі. Ортаңғы Азиялық көшермендер дәстүрінде Наурызда қотанға шымқай қызыл мауытыдан киінген 365 бозбала алаңға шыққан. Наурыз мейрамында бас таңды қарсы алуда осы ғұрыпты қалпына келтірумен бірге Сабатойда да Күндіздің жеңіс таңын қарсы алудың бұл да бір ажары болары сөзсіз. 7. Сабатойдың нышандары Сабатой мерекесінің атрибуттық нышандары мейрамның санаға сіңісуін, қабылдануын тездетеді әрі оның қадырын арттырады. Құлынды бие – Сабатойдың басты айуандық кейпі болмақ, өйткені, қымыз болмаса саба жоқ, саба қымыздың ыдысы ғана емес, қуаттың көзі ретіндегі нышаны.

Қарлығаш – Ауа дүлейінің белгісі, жаз шыға қарлығаш ұя салады, қазақ халқы оны қанатты дос санайды.Ол туралы талай аңыздар мен әпсаналар сақталған. Бұл құс жаздағы Табиғаттың түлеуін байқататын бірден бір жанды нышан.

Қызғалдық - Топырақ дүлейінің белгісі, бұл гүл топырақтың қызуын білдіре шешек атады.Төлпан/қызғалдақ Табиғаттың түлеу нышаны, топырақтың қуат ала бастағанын, күннің қызғанын білдіретін далалық белгі.

Торсық – Су дүлейінің ыдыстық белгісі, бұл Ұлы даланың басты тіршілік көзі. Бауырсақ – Күн-құдыреттің сәулесіндей шашылатын дәм. Қызулы Күннің бейнесін паш етеді, От дүлейінің өнімі. Сол себепті қазақтар қуанышта бауырсақ пісіреді.

8. Рәсімдер Қымызмұрындық.Бұл алғаш рет желіні керіп, бие сауу науқанын ашардағы ғұрып болып табылады. Оны Сабатойда да рәсім ретінде атқарған. Бұның «қымызмұрындық» аталу себебі, қымыз ішуден арнайы жарыстыру арқылы мұрынды қымызға батырып ішу жоралғысы болса керек. Бұл жоралғы қымыздығын молдығын паш ету ырымынан шыққан.

Құрбандық шалу. Қазақтың ас беру ғұрпы, Сабатой қарсаңында әруақтар құрметіне құрбандық шалу, иіс шығарып шелпек пісіріп тарату секілді малсадақа мен нансадақа салттары осындай ежелгі сенімнен бастау алады. 9 күй. Ежелгі ғұндар бас таңды 9 күй тартып қарсы алған. Наурыздың бұл рәсімі Сабантойға да жарасымды. Қысқа таңның алғашқы сәулесін қарсы алып, басқы таңға сәлем ету, жас сәулеге шому, алғашқы пәк қуатқа кенелу рәсімі. Бастаңғы. Наурыздағы бас таңды қарсы алу салты болғанымен, жазғы Сабатойда да Күндіздің Түнді жеңетін таңын ұйықтамай қарсы алудың реті бар. Өйткені, бұл – жазғы түн тоқырауы және күнді паш ету сәті. Сол себепті қарияларға «белкөтерер» дастарқанын жаю да осы түнге тән. Ал жігіттердің селтеткізер сыйлауы да, бойжеткендердің ұйқыашар дәмін әзірлеуі де ерсі емес. Жалпы таңды қарсы алу мен Күнге сәлем ету - тәңірлік танымның басты салты. Бастаңғы рәсімі «бас таң» тіркесінен құралған. Ұйқыашар. Бойжеткендер тарапынан ғашық жігіттеріне арнап пісірілген, Күн мен Түннің арбасуындағы Жеңіс таңын қарсы алу кезіндегі дастархан мәзірі. Қазақтың ежелгі дәстүрі болса да, кәзіргі заман талабына кіріктірілмей келеді. Селтеткізер. Жігіттер тарапынан бойжеткендерге арнайы, алдын ала, әзірленген сыйлық. Бұл сыйлық аталуы жағынан да, мағынасы жағынан да кәзіргі «сюрприздің» арғы тегі болып табылады, «сюр» сөзінің өзі қазақтың «сүр» - ұзақ уақыт бойы сақтаулы деген сөзіне өте жақын. Белкөтерер. Қариялардың От таңын қарсы алу кезінде тамақтануына арналған мерекеге лайық ас мәзірі.

Айтыс. Сабатойдың да Өлі-Тірі, Жаз-Қыс, Қыз-Жігіт айтыстары мерекенің өнерлі рәсімдеріне жатады. Сабатойда да жек пе жек айтыс өткені ләзім. Айтыс өнерінің басты негізі жырмен шарпысу,тартысу не сайысу емес, басты түрткі – Ай мен Күн, Жарық пен Түнектің идеологиялық тартысы. Алтыбақан. Алты бақанды тігінен үш-үштен бастарын байлау мен жетіншісін олардың бастарын қосуға пайдалануда үлкен космогониялық таным жатыр. Алты бақанымыз –Тәңір-Іңір дуализмінің үйлесімін паш етуге арналған қондырғы. Қыз бен жігіттің тербелуі – Күн мен Айдың үйлесімін паш ету, Тәңір мен Іңір таласын болдырмау.

9. Ғұрыптар Жамбы ату. Жамбы ату – Күнге табынған ежелгі адамдардың жаңа Күн ұлын таңдау ғұрыптарының бірі болған.Бұл ғұрыпта Күн мен Айдың шарпысын білдіретін мән бар. Жамбы – айдың мүсіні, жебе – күн шапағының мүсіні. Жамбы ату – ежелгі Күнді кие тұтудың бір ғұрпы, ай кейіптес жылтыр нәрсені ату арқылы, түнекті мұқату.

Он екі алау жағу. 12 айдың нышаны, ғаламдық онекімүшелдік құрылымды паш ету, он екі тоғыс (зодиак) жұлдыздар шоғырына құрмет. Көкпар. Көкпар ойынының әуелгі қазақы нұсқасы бойынша екі тараптың таласы емес, қанша ауыл ойыншылары қатысса, сонша тараптың тартысы болған. Шамасы, Күн-Түн теңесімі немесе Күн-Түн тоқырауы күндері Күнге таласқан он екі мүшелдің тартысы көрініс тапқан. Көкпарға тартылатын серке – Күнге арналған құрбандық, оның мүйізі түнектің шамы - Айдың бейнесі іспетті. «Көк» - аспан, «пар» сөзі - жұрнақ, жыртыс ұғымын береді. Сөйтіп көкпар ойынының мәні - Көктің жыртысына таласу.

Аластау. Бұл ғұрып – от дүлейімен тазаруды білдіреді. Аластаудың бірнеше жерден от жағып өрісті, түнекті аластау салты бар. Одан басқа үйді аластау бұрыш-бұрышқа шырақты тосу арқылы жасалады. Ал екі қатар тізілген оттың арасынан адамдарды не малды өткізу арқылы да тазарту жоралғысы бар.

10. Сабатойлық дәмдер Әрбір мерекенің басты атрибуттары оған тән тағамдармен де айқындалады. Тағамдар шеруі. Жазғы мереке ұлттық тағамдардың қай-қайсысында жайнатып көрсету мүмкіндігі мол кезең. Сондықтан қазақы тұжырыммен ас-тағамдарды үшке бөліп, береке мен игіліктің жаршысы етіп: ақ – сүт тағамдары, қызыл – ет тағамдары, көк – жеміс-жидек пен көкөністердің жәрмеңкесі мен көрмесін ұйымдастыру аса қолайлы. Бауырсақ-шелпек. Жеңімпаз Күн-құдыреттің шашуы, мерекеге тартуы мен сәулесінің бейнесі.Сабатой мейрамында дастарқанға мейлінше шашырата төгілген бауырсақ Күннің бауырлары – сәулесі есебінде тартымды болары сөзсіз. Ал жетінанды яғни шелпекті Айдың нышаны екенін ескерсек, мерекеде оның да міндетті орны бар. Бауырсақ – Күннің шуақтары түріндегі нышан, бұрынғы кездері күн сәулесі секілді бауырсақты дастарқанға шашып тастайтын болған. Марқа-сірне. Маусымға қарай ерте туған қозы марқаяды. Осы кезде марқа етінен сірне жеу барынша кең тараған. Бұл тағам бір жағынан жаздың келгендігін, екінші жағынан жазғы маусымның өнімі ретінде марқайған төлді паш етеді.

Көже – «кө+же» сөзінен, Көктің асы ұғымынан шыққан, көже асу 4 дүлейдің біріккен көрінісі: оған от та, су да, топырақта өнген дақыл да, отты жағуға ауа да қатысады. Шұбат. Қымыз. Айран. Құрт – Бірліктің нышаны, сүт өнімдері ретінде Жердегі От дүлейінің берекесі, қуаттың берекесі, жан-жануар мен өсімдік әлемінің бірігу нәтижесі.

Науан – танымдық тағам, бұл - Ырыс пен Берекені паш ететін дастархан сәні ретінде жаңаша ойластырылды. «Науан» сөзі Көк пен Жерді қосатындай биік және таңғажайып, өте жақсы, тамаша, әдемі деген мағынаны береді, бірақ нақты нені білдіретіні беймәлім, соған қарағанда ежелгі мифтік танымның жұрнағы болғаны. Науан қазақ ұғымына негізделген үш текті дәмнің жыймасынан тұрады: халқымыз «қызыл» деп ет тағамын, «ақ» деп сүттен пісірілген асты, ал «көк» деп көкөніс пен жеміс-жидекті атаған. Соған орай, үш сөрені үш текті дәмге толтыру арқылы ырысты паш ету мақсат болды. Науаннан келген қонақтар дәм татып кетеді де, ол үздіксіз тағаммен толтырылады, сөйтіп, сарқылмас береке көзі іспетті алып қазына нышаны болып табылады. Науан тағамы ежелгі түркілік үш белдеулі ғаламдық құрылымды елестетеді: жоғарғы, ортаңғы және төменгі әлем.

Науан әзірлеу бойынша конкурс өткізуге де болады. 11. Сабатойлық атрибуттар Саба – Су дүлейінің ыдыстық белгісі, бұл Ұлы даланың басты қуат көзі. Қымыздың бұл қасиетті ыдысы мейрамның басты атрибуты саналады. Сабаның қос түйеге артатын, арбаға салынатын, тіпті бірнеше өгіз жегіліп тартылатын кіреге орнатылған бірнеше тонналық түрлері болған.

Бәйтерек/жолтерек. Бұл тәңірлік космогониялық құрылымға сәйкес үшқабат әлемді көктей өтіп Көкпен жалғайтын қасиетті өмір ағашы. «Йол» деп те атайды. Мұны атрибут ретінде басына шаңырақ қойып, оны сырықтармен тіреу арқылы және түрлі түсті таспалармен безендіріп жасайды. Жолтерек арқылы барлық тілек пен құт энергиясы жүреді деген түсінік бар.

Тайқазан.Тайқазан Оттоқсанның ырыс нышаны, молдық пен береке шақырушы сайман есебінде және халықтың бірлігі мен ынтымағының рәмізі іспетті.

Торсық. Мес. Көнек. Сабатой мерекесінің басты дәмі қымыздың және басқа сүт өнімдерінің ыдыстары, молшылықтың нышаны, От дүлейінің антиподы Су дүлейінің белгісі.Бұл ежелгі түркілердің қасиетті ыдысы, онымен Көкке, Күнге сүт тосып, Жерді сүтпен суарып жоралғы жасаған. Ошақ – сабатой мерекесінің негізгі белгісі, түркі халықтарындағы қасиетті атрибут, өйткені ол оттың бастауы, қайнары болып табылады. Отаяқ – От дүлейінің белгісі, жаманатты аластау рәсімінің басты сайманы.

Пайдаланылған әдебиеттер 1. «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы 2. «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IX том 3. «Наскальные изображения Южного Казахстана», Ренато Сала, Жан-Марк Деом, 2005 4. Казахи - Алматы: Казахстан, 1995. 352 с. 5. Абай, Екі томдық шығармалар жинағы. Бірінші том. Өлеңдер мен поэмалар 6. Абурейхан Бируни. Памятники минувших поколений китаб ал-асар ал-бакия ан ал-курун ал-халия – Слово о празднествах и знаменательных днях в месяцах персов – http://www.vostlit.info/Texts/rus17/Biruni_2/frametext10.htm 7. Омар Хайям. Науруз-намэ. Журнал "Митра" №5 2000 год - https://zoroastrian.ru/node/1379 8. Абу Абдулло Рудаки,В благоухании, в цветах пришла желанная весна – http://artsportal.ru/poetry/14980 9. Рүстем-дастан. Фердауси «Шаһнамасының» ізімен жырлаған халық ақыны Тұрмағамбет Ізтілеуов. Қазақтың мемлекеттік көркем әдебиет баспасы. Алматы.1961. – 599 бет 10. Новосибирск: Сибирская издательская фирма РАН, 1995. — ISBN 5-02-030901-X. (c. 382) 11. Қош келдің, Наурыз! «Ақ орда». «Өлке» баспасы, Алматы қаласы. 1993 жыл, 79 бет 12. «Әл-Фараби», Ақжан Машанов, «Жазушы» баспасы, Алматы – 1970, 245 б. 13. Махмұд Қашғари «Жаз бен қыс айтысы», Алматы, «Жалын», 1985. – 40 бет 14. Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы, Шығармалары. Павлодар – «Эко» ҒӨФ,2007,418 б. 15. Исқақов М.Ө. Халық календары/-Алматы: Қазақстан, 1980.318 бет. 16. «Предания, легенды и мифы саха (якутов)». Составители: Н.А. Алексеев, Н.В. Емельянов, В.Т. Петров. Новосибирск "Наука". Сибирская издательская фирма РАН, 1995 г. 17. Сейит Кенжеахметулы, «Қазақ халқының салт-дәстүрлері», «Алматыкітап» 2007. – 284 бет. 18. Аджи М. «Кипчаки. Огузы» – Международный благотворительный фонд «Святой Георгий», 2001. – 215 с. 19. Асия Махамбетова, «Наука и образование Казахстана», №2, 2008г., «Таинственный мушель» 20. Ерғали С. Нау мен ырыс: пайымдама / – Алматы: «Қазғұрт» баспасы, 2011. – 184 бет. 21. Заур Гасанов, «Царские скифы»,2000. – 493 с. 22. Куттыкадам Сейдахмет. Дао Алтая. Алматы. Издательский дом «Библиотека Олжаса», 2013 г., 368с. 23. Олжас Сулейменов. «Аз и Я»,Алма-Ата, 1975. 24. Сейдімбек А. Қазақ әлемі. Этномәдени пайымдау. «Санат», 1997.- 464 бет 25. Серикпаев К. Заповеди Тенгри. Алматы,2016 - 440 с. 26. Серікбол Кондыбай,«Арғықазақ мифологиясы». Третья книга – Алматы: Дайк-Пресс.2004. 488-б. 27. Турсунов Е.Д. Древнетюркский фольклор: история и становление. - Алматы: Дайк-Пресс, 2001. - 172 с. 28. Уәлиханов Шоқан.Таңдамалы.- Алматы "Жазушы", 1980.- 410 29. Ахмедов Ғ. Жем бойында – роман. –Алматы: Жазушы, 1992 -288 бет. 30. Магия Наурыза. Издание первое. 2007 г. - Алматы, 2007. - 312 стр.+12стр. вклейка 31. Әдепхан Төреханұлы. https://dalanews.kz/10514