Жолтерек – өмір өзегі

С.Ерғали, мәдениеттанушы Әу баста Наурыз мейрамы жалпыадамзаттық құндылыққа негізделген, тео-мифологиялық танымдарға қаныққан мереке болатын. Оның бірнеше мыңжылдық тарихи жолы талай идеологиялық және танымдық сипаттардан өтіп, ақыры совет өкіметі тұсында мейрам ретіндегі құндылығын жойғаны рас. Алайда, наурыздық танымды қалпына келтіретін конструкцияға иек арту үшін соңғы санаулы ғасырлардағы қазақы таныммен, этнографиямен шектелу жеткіліксіз. Сондықтан да біз қазақ халқының бүгінгі танымына сіңген, алайда бірнеше мыңжылдықтарға барып тірелетін сіңісті этносипаттарды қотарыстыруға мәжбүрміз, қажет болса, оны қалпына келтіріп, бүгінгі заманға лайықтап ұсынуға тиіспіз. Қазақ танымындағы Өмір ағашының түрлі мән мен мағынада болғанына тоқтала отырып, оның басты мифологиялық сипатын ашуды мақсат еттік. Бұл космогониялық құндылық қазақ фольклорында бәйтеректің сипаты арқылы жеткілікті көрініс тапқан. БӘЙТЕРЕК – ғаламдық конструкция Алтайлық Маадай-Қара жырында Бәйтеректің сипатын белгілі фольклортанушы Е.Д.Тұрсынов: «Байтерек имеет золотые листья на солнечной стороне и серебряные – на лунной. На вершине его сидят две кукушки, которые знают, кому какой век предопределен, кому доведется быть счастливым, кому – несчастным. Ниже расположены два беркута, а у основания ствола – две собаки, стерегующие покой обитателей среднего мира. Иногда мировое дерево ассоцируется с коновязью...» - деп сипаттайды. Бұл сипатқа қарағанда бәйтерек Жаратқанның тікелей қарауындағы ғаламдық құрылымның рөлінде. Яғни осы басты ғаламдық қасиетті ағаш арқылы ниет пен тілекті жіберу арқылы тағдырға өзгеріс енгізу мүмкіндігі байқалады.

БӘЙТЕРЕК - өмір жолы Бәйтерек – түркілік танымдағы үшбелдеулі кеңісті қамтыған ғаламдық өзек, басты үдерістің бәрі соның бойында, маңында орын алады. Бәйтерек – ғаламдық ауқымдағы өмір жолы. Бәйтерек туралы белгілі қазақ аңызы Уақыт пен Кеңістікті және Жер мен Көкті қосатын ғаламдық өзекті паш етеді. Бұл мифтің мазмұны былай: айдалада жер мен көкті тіреген алып бәйтерек тұр. Оның басына келіп Асыл құс самұрық алтын жұмыртқа туып кетеді-міс. Оның бәйтеректің түбін мекендейтін айдаһар жұтып тұрады екен, ақыры оны бір батыр келіп басын шауып өлтіріп, алтын жұмыртқаны құтқарады. Мұндағы айдаһардың самұрық тапқан жұмыртқаны жұтуы – Уақыттың адам ғұмырын мүжуі болып табылады; Бәйтерек – өмір кеңістігі, ғаламдық өзек/ось; Самұрық/Асыл құс - адамның арманы, аңсары; айдаһармен алысып жеңетін батыр – адамның күш-жігері, еңбегі, қажыры мен қайраты. Бұл мифтік аңыз арқылы космогониялық ғұмырдың үдерісі бейнеленген.

ШОҚТЕРЕК – рухтар жолы Алтай өңірінен табылып,Санкт-Петербург Эрмитажындағы І Петрдің Сібір жыйдасында/коллекция сақталған (кейбір сілтемелер Тыва еліндегі Хандар ойпатының Аржаан үйігі/курган деп көрсетеді) ежелгі сақтардың мұрасы саналатын «Шоқтерек түбіндегі аттылар» (ж.с.д. ІҮ-ІІІ ғ.) атты мына алтын доға композициясында үш адам бейнеленген. Сол жақта шошақ бөрікті/сәукелелі қыз бен оң жақта қос ат тізгінін ұстаған мұртты кісінің алдында ұзынынан сұлаған мұртты ер кісі жатыр. Бәйтеректе қорамсақ ілулі. Бұл композицияны орыстың белгілі археологы М.П.Грязнов «Қозы Көрпеш – Баян сұлу» дастанының алтай халқы арасына тараған нұсқасына тән сюжет деп таниды. Алтайлық дастан бойынша Қозын-Еркеш (Қозы Көрпеш) шоқтерек түбінде жауының қолынан қаза табады. Оның жары Байым-сур (Баян сұлу) мен Қозының туысы Бачикай-Қара Еркешті тірілтуге барлық ем-дом, амалды жасап, оның жанын қайтарады... Бұл көріністегі шоқтерек - мықан (өмір) ағашының бір сипатын аңғартады. Яки адам өлгенде оның жаны осы жолмен, яғни шоқтеректің бойымен Көкке кетеді-міс деген сенім бар. Ауырып жаны қайта қонса да осы жолмен қайтады-мыс. Сұлап жатқан адамның ағаш түбінде жайғасуы да оның жанының адаспай терек бойымен Көкке кетуін болмаса оның аман қалуын тілеуге мүмкіндік барын білдіреді.

ЙОЛ – қос дүние арасындағы қозғалыс жолы Белгілі фольклортанушы Е.Д.Тұрсынов ( «Древнетюркский фольклор: истоки и становление», «Дайк-пресс», 2001) түркілік танымға сүйене отырып, былайша сыйпаттайды: «... средний мир (мир человека) предстает неким связующим звеном между верхним и нижним мирами, ибо души людей находятся и в верхнем мире, помогая живым людям (это аруахи – духи предков, помогающие своим потомкам, живущим в среднем мире), и в то же самое время в нижнем мире, куда спускаются души умерших злых людей, черных шаманов, людей погибших насильственной смертью и не погребенных и т.д.» Кроме того, души неродившихся людей также находятся в мире мертвых, ибо живые – это воплощение ранее умерших, совершающих извечный кругооворот, рождаясь, умирая и возвращаясь к живым. В то же самое время души неродившихся людей обитают и в верхнем мире, откуда они по ветвям мирового дерева спускаются и входят в утробы женщин, беременеющих после этого...» Бұл түсіндірім бойынша, жолға айналған терек/дарақ адамның екі дүние арасындағы қатынас жолы есебінде де мойындалып, барлық өмірлік басты қозғалыс осы Жолтерек арқылы жүретіндігі талай туындыға арқау болған. «Бақсы» сөзінің өзі осы жолды бағушы дегенді білдіреді және бақсылар өздерін «жол ұстаушылармыз» деп есептейді. Бұл міндетті олар жолтерек бойындағы қозғалысты бақылау міндеті болғандықтан атқарады. Бұны ертеде «йол»/жол атаған.

БӘЙТЕРЕК – Жаратушының жан беру жолы Мифолог Серікбол Қондыбай («Қазақ даласы және герман тәңірлері», Алматы, «Сага» баспасы, 2006 ж): «Қашаған фольклортанушыларға белгісіз болып қалған көне аңыз-жырлармен таныс болған, «Адай тегі» дастанын жырлағанда да, ол өзіне таныс беймәлім мифтік модельді пайдаланған» - дейді. Сол дастанда: Бәйтерегі өрлеген, Бұтағы бұлтқа сермеген. Ағаш жоқ,сірә,бұлардай Қайың, терек,тал емес Шегіршін, жөке тағы емес Атағы тартқан құмардай. Көлеңкесі күндіз мұнардай, Жарығы жанған шынардай. Жапырағы жазық айнадай, Сымбаты сұлу найзадай. Сағасы жүзім, алмадай Иісі жұпар қамбардай. Жапырағының күн беті, Алтын шайған бағдардай. Саясында тұрған кісінің Мейірі сусыз қанғандай...» - деген сурет бар. Осы ағаш түбінде Ханбибі қыз күн сәулесінен (нұрдан) жүкті болады. Мұндағы Күн-тәңір Жаратушы кейпі де, Нұр-тәңір оның ұшқыны, ұлы. Бұл жырда бәйтерек Жаратқаннан жатырға түсетін жан ұшқынының жолы (йол) рөлінде әспеттелген. Демек, Жолтерек – Жаратушы мен ана жатырын жалғаушы құрылым, жан тудырушы жол.

БӘЙТЕРЕК бақсы атрибутында Бақсы даңғырасының дөңгелек жүзін ғаламдық біртұтас үй іспетті қабылдауға болады: оның қақ ортасын ала тігіңкі бағыттағы найзаға (жебе) ұқсас түзу сызық астыңғы жағында жартылай күмбез түрінде одүние әлемін, ал «найзаның ұшы» енген үстіңгі шеңбер - аспан әлемін білдірсе, бұл екі арадағы «найза-бәйтеректің» бойы ортаңғы адамзат әлемін бейнелеген. Мұндағы найза, тағы да сол – бәйтерек, ғаламдық ось.

ЖОЛТЕРЕК – тілек тасушы Жолтеректің рөлін бүгінде ежелгі тәңірлік танымды христиандық құндылыққа айналдырған халықтарда жаңажылдық шырша есебінде қолданыста. Оны түркілік «йол», яғни «жол» сөзімен атап, орыс тілінде «ка» жалғауымен «ёлка» (йолка) деп жүр. Демек, арнайы ғұрып кезінде жолтерек адам мен Көктің арасындағы тілектің, қарым-қатынастың жолы ретінде қызмет атқарғандығына куәміз. Ендеше бәйтерек бүгінгіше айтқанда - ғаламдық ақпарат жолы.

ЖОЛТЕРЕК - этноқұндылық Жолтерексіз қазақ тұрмысын елестету мүмкін емес. Қазақтың басты тұрағы – орда үй шаңырағы тек қана арнайы жасалған бақанмен көтеріледі және ол бақан үйдің ішінде шаңыраққа тіреліп, Көк пен Жерді байланыстырып тұрады. Киізі жабылмаған орда үй көз алдымызға еріксіз түрде әдемі безендірілген бәйтеректі елестетеді. Кейде ол кереге басына көлденең қойылып, «адалбақан» рөлін атқарады. Мұндағы «адалбақан» ұғымы ислам дінінің тыйымына икемделіп, жаңа сипат алған жолтерек болып табылады. Өйткені, адалбақанға әдетте той-садақаға арналған киім-кешек пен мата-жыртыстар ілінеді. Адал болатын себебі, сол жоралғылық нәрселер Көктен келетін таза энергия сіңіп, адалдығы артады-мыс деген исламдық талапқа қызмет етіп тұр. Сондай-ақ, киізүйдегі киімілгіш те жолтерек қызметін атқарады, оның әрбір ілгіші әлгі Маадай-Қара жырындағы көкек құстың бейнесі дерлік және ол үйдің уығына не шаңырағына тіреледі. Әдетте қазақ әйел босанғанда көлденең тұрған бақанға сүйеніп, толғатқан, бұнысы – бақанның тігінен емес, көлденеңінен жайғастырылып, жаңа туатын нәресте жанының Көкке кетіп қалмайтындай, яғни тік емес көлденең бағыт болуын қадағалаған танымда жатыр.

Сондай-ақ, жолтерек - сақа халқының жаңа жылы есептелетін Ысыах-Олонхо мерекесінің басты атрибуты. Олар мұны «аал луук мас» - алып ұлы ағаш атайды. ЖОЛТЕРЕК мектептің наурыздық салтанатында Астана қаласының №56 мектеп-лицейі 2009 жылдан бері сыныптық және жалпымектептік наурыз шараларына жолтеректі орнатып мерекелеу - әбден сіңісті болған жайт. Олар арнайы түрде реконструкциялық жолмен нағыз әшекейге айналдыра қолдануда.